آتش سوزی تهدید جدی است که خیلی سریع توسعه پیدا کرده و بزرگترین سازه ها را به تلی از خاکستر تبدیل میکند. اما در مهندسی نوین برای مهار آتشسوزی تمهیدات هوشمندانه پیش بینی میکنند و سیستم اعلام حریق یکی از بهترین روشها برای شناسایی و کنترل به موقع حوادث است.
سیستم اعلام حریق نوعی سیستم یکپارچه برای نصب و راهاندازی در ساختمانها، کارخانهها، انبارها و محوطههای بزرگ است که برای کشف علائم اولیه آتشسوزی مانند دود، حرارت یا شعله کارایی دارد. برای طراحی این سیستمها از تجهیزاتی مانند دتکتورها، شستی اعلام حریق، انواع آژیرها، چراغهای خطر و مرکز کنترل اصلی استفاده میشود. البته انواع این سیستمها را در مدلهای متعارف (معمولی) و آدرس پذیر طراحی میکنند. در این مقاله از پیکامگ قصد داریم تا انواع این سیستم ها را معرفی کرده و اجزای اصلی آنها به همراه قابلیتهای کاربردی را بررسی کنیم.
فروشگاه اینترنتی پیکاتک با هدف ارتقای ایمنی صنعتی، مجموعهای کامل از سیستم های اعلام حریق شامل انواع دتکتورها، پنل های کنترل و تجهیزات هشداردهنده را عرضه می کند. برای دریافت مشاوره تخصصی و انتخاب مناسب ترین تجهیزات اعلام حریق، با کارشناسان فروش ما در تماس باشید.
سیستم اعلام حریق چیست؟
سیستم اعلام حریق مجموعهای از تجهیزات است که برای کشف سریع حریق و اعلام هشدار به ساکنان طراحی شده و در برخی مدلها با قابلیت راهاندازی خودکار سیستم اطفای حریق کار میکند. در این سیستمها برای شناسایی حریق از انواع حسگرها مانند دتکتورهای دودی، حرارتی یا شعله استفاده میشود.
اطلاعات حسگرها در یک پنل کنترل مرکزی پردازش میشود تا دستورات نهایی مانند هشدار به آژیرها و یا چراغهای چشمک زن ارسال شود. همچنین این پنل مرکزی در مدلهای پیشرفته از قابلیت شناسایی مسیر پیشرفت آتشسوزی و فعالسازی سیستمهای اطفای حریق و راهاندازی الزامات ایمنی مانند قطع جریان برق اصلی ساختمان و یا کنترل آسانسور برخوردار است. هدف نهایی از نصب و راهاندازی سیستمهای اعلام حریق برای نجات جان افراد یا اعلام به موقع برای تخلیه ایمن و کاهش خسارت با امکان اقدام سریع برای مهار آتش است.
انواع سیستم های اعلام حریق
تمام سیستمهای اعلام حریق دارای تجهیزاتی مانند دتکتور، پنل مرکزی و تجهیزات هشدار دهنده هستند، اما تکنولوژی آنها با یکدیگر متفاوت است. انواع سیستم اعلام حریق را براساس تکنولوژی و نحوه توزیع دتکتورها در دو مدل متعارف و آدرس پذیر دستهبندی میکنند. در ادامه با انواع این سیستم ها آشنا شوید.
سیستم اعلام حریق متعارف (Conventional)
سیستم متعارف (معمولی) نوعی ساختار یکپارچه الکترونیکی است که ساختمان را به چندین منطقه (Zone) تقسیم بندی میکند. در این سیستم هر منطقه شامل مجموعهای از حسگرها و شستیها است که با یک مدار الکتریکی مشترک به پنل کنترل مرکزی متصل هستند. در این صورت هنگام فعال شدن یک حسگر مانند دتکتور دود یا شستی فقط سیگنال زون برای پنل مرکزی ارسال میشود. لذا پنل مرکزی فقط میتواند شماره منطقه فعال شده را شناسایی کند، اما درباره موقعیت دقیق آتشسوزی در آن منطقه از ساختمان اطلاعی ندارد.
این سیستمها از طراحی ساده با قابلیت نصب کم هزینه برخوردار هستند و عموماً برای اعلام حریق در فضاهای کوچک مانند ساختمانهای مسکونی، واحدهای تجاری، مدارس و مهد کودک ها یا انبارهای کوچک نصب میشوند. برای طراحی این سیستمها از الگوی سیم کشی حلقوی (Loop) یا ستارهای (Radial) استفاده می کنند. سیستمهای متعارف یک راه حل مقرون به صرفه برای ساختمانهای کوچک است.
مزایا:
- هزینه اولیه ارزان خرید تجهیزات
- طراحی ساده و نصب بدون پیچیدگیهای فنی
- کارکرد قابل اطمینان با کاهش خطاهای پیچیده سیستمی
- مناسب و اقتصادی برای اعلام حریق در ساختمانهای کوچک و مسکونی
سیستم اعلام حریق آدرس پذیر (Addressable)
سیستم آدرس پذیر نوع پیشرفته از شبکههای اعلام حریق است که در آن هر تجهیز مانند دتکتور، شستی، آژیر و… از یک آدرس دیجیتالی منحصر به فرد استفاده می کند. ساختار سیم کشی سیستمهای آدرس پذیر به شکل یک یا چند حلقه (Loop) است. در این سیستم دهها تجهیز مختلف اعم از دتکتورها یا شستیها روی یک حلقه نصب میشوند، اما هر کدام از آنها یک آدرس منحصر به فرد دارند تا ارتباط را به شکل دیجیتالی و دو طرفه با پنل مرکزی برقرار کنند. پنل مرکزی به طور مداوم با تمام تجهیزات در ارتباط است و وضعیت آنها را رصد میکند. به این ترتیب در صورت رخداد حریق به سرعت میدانید که آتش سوزی دقیقاً در کجای ساختمان اتفاق افتاده است.
انواع سیستم آدرس پذیر از قابلیت نظارت پیوسته برخوردار هستند و عیبیابی در آنها به سادگی انجام میشود. همچنین از انعطاف پذیری بالایی برای توسعه سریع برخوردار بوده و حتی میتوانند سطح هشدارهای کاذب را به مقدار قابل توجه کاهش دهند. از این نوع سیستمها برای اطفای حریق ساختمانهای بزرگ، بیمارستانها، هتلها و مرکز صنعتی و کارخانهها استفاده میکنند.
مزایا:
- توانایی شناسایی دقیق محل حریق
- قابلیت کنترل و نظارت لحظهای تک تک تجهیزات
- کاهش هزینههای سیم کشی
- انعطاف پذیری و مقیاس پذیری بالا با قابلیت اضافه کردن تجهیزات
- امکان برنامهریزی و تعریف سناریوهای هوشمند اعلام حریق
- کاهش هشدارهای کاذب
اجزای سیستم اعلام حریق
سیستمهای اعلام حریق مجموعهای به هم پیوسته از دتکتورهای شناسایی حریق، سیستم کنترل مرکزی برای پایش اطلاعات و عملگرهای خروجی مانند آژیر و تجهیزات هشدار دهنده هستند. اما انتخاب نوع تجهیزات خصوصاً دتکتورها به شرایط پروژه، نوع حریق احتمالی و ابعاد فضا بستگی دارد. اجزای سیستم اعلام حریق را به قرار زیر بررسی میکنیم.
☑️مرکز کنترل (پنل مرکزی)
مرکز کنترل (پنل مرکزی) فرمانده سیستم است که تمام اطلاعات را دریافت کرده و پس از پردازش دادهها دستورات لازم را برای بخشهای هشدار دهنده صادر میکند. مرکز کنترل از بخشهای اصلی مانند منبع تغذیه، صفحه نمایشگر، کلیدهای کنترل و کارتهای ورودی و خروجی برخوردار است.
انواع این پنل ها در دو مدل معمولی و آدرس پذیر طراحی میشوند. پنلهای متعارف غالباً دارای نمایش LED با قابلیت نشان دادن منطقه حریق هستند. اما پنلهای آدرس پذیر میتوانند محل دقیق حریق را با اطلاعات بسیار گستردهتری نشان بدهند. پنل مرکزی به عنوان مهمترین اجزای سیستم اعلام حریق وظایف مشخصی دارد، مانند:
- دریافت سیگنال و اطلاعات از دتکتورها و شستیها
- پردازش اطلاعات برای تشخیص نوع و محل رخداد حریق
- فعال سازی تجهیزات هشدار دهنده از قبیل آژیرها، چراغهای خطر و…
- نمایش وضعیت سیستم و منطقه حریق روی نمایشگر
- کنترل تجهیزات در دیگر سیستمها مانند اطفای حریق، تهویه و آسانسور
☑️دتکتور اعلام حریق
دتکتورها تجهیزات شناسایی حریق هستند که علائم اولیه آتشسوزی را شناسایی کرده و سیگنال اطلاعاتی را به پنل مرکزی ارسال میکنند. برای طراحی انواع سیستم اعلام حریق با توجه به ابعاد فضا، نوع کاربری، نوع مواد قابل اشتعال و حساسیت مکانی از دتکتورهای دودی، حرارتی و یا تشخیص شعله استفاده میکنند. انواع دتکتور برای شناسایی حریق به قرار زیر هستند:
☑️دتکتور دودی (Smoke Detector)
دود مهمترین نشانه برای شناسایی آتش است و انواع سنسورهای دودی نیز برای شناسایی سریع همین نشانه طراحی شدهاند. این دتکتورها میتوانند وجود دود به عنوان یکی از اولین نشانههای حریق را در هوا تشخیص داده و به پنل مرکزی اعلام نمایند. از این نوع دتکتورها برای بسیاری از پروژههای اعلام حریق و تمام مکانها مستعد حریق با تولید دود زیاد استفاده میکنند.
بیشتر استفاده دتکتورهای دودی در پروژههای مسکونی است، ولی برای نصب در دفاتر، ادارها، سرویسهای بهداشتی، مکانهای عمومی خارج از آشپزخانه و حتی بسیاری از فضاهای صنعتی و انبارها نیز کارایی دارد. انواع دتکتور دودی به قرار زیر هستند:
- دتکتور دودی نوری / فتوالکتریک (Photoelectric Smoke Detector): اساس طراحی این دتکتورها بر پایه نصب چراغ LED و یک سنسور نوری است. در شرایط عادی سنسور نوری توسط چراغ LED فعال است و هیچ علامت هشدار آتش سوزی صادر نمیشود. اما در صورت حریق دود حاصل از آن وارد محفظه دتکتور شده و ارتباط نوری LED با سنسور را مختل میکند. در این صورت دتکتور حریق را شناسایی کرده است و هشدار لازم را برای پنل مرکزی ارسال خواهد کرد. این نوع دتکتور دودی برای طراحی سیستم اعلام حریق منازل و ادارها با آتشسوزی مبلمان، فرش، موکت یا چوب مناسب است.
- دتکتور دودی یونیزاسیون (Ionization Smoke Detector): در این نوع دتکتورها از مقدار کمی ماده رادیو اکتیو برای شناسایی دود حاصل از حریق استفاده شده است. این ماده جریان هوای داخل محیط را یونیزه کرده و هر نوع اختلالی در جریان یونی هوا مانند ورود دود به داخل فضا را به سرعت شناسایی خواهد کرد. دتکتورهای دودی یونیزاسیون از جمله سریعترین سنسورهای اعلام حریق هستند که حتی کوچکترین مقدار دود در یک فضای بزرگ را شناسایی میکنند. اما به دلیل استفاده از مواد رادیواکتیو برای پروژههای مسکونی استفاده نمیشود و تماماً در ابعاد صنعتی و پروژههای بزرگ اطفای حریق کارایی دارد.
☑️دتکتور حرارتی (Heat Detector)
این نوع دتکتور برای شناسایی حرارت ناشی از حریق طراحی شده که میتواند افزایش دمای ناگهانی محیطهای بسته را به سرعت شناسایی کرده و احتمال رخداد حریق را برای پنل مرکزی ارسال کند. دتکتورهای حرارتی برای استفاده در محیطهای پر از گرد و غبار و یا بخار مانند آشپزخانهها، موتورخانهها، گاراژها و… کارایی دارند. همچنین از این نوع دتکتور در مکانهایی مانند کارگاههای جوشکاری که دود زیادی تولید شده و سنسورهای دودی هشدار کاذب میدهند، استفاده میشود. دتکتورهای حرارتی در دو نوع ثابت و افزایشی طراحی شده و از چند نظر اهمیت بالایی برای طراحی سیستم اعلام حریق دارند.
- از هشدار کاذب در محیطهای آلوده جلوگیری میکند.
- نسبتاً ارزان قیمت هستند و به راحتی نصب میشوند.
- فاقد محفظه طراحی شده و نیاز به نگهداری کمی دارند.
- برای شناسایی حریقهای سریع، پرحرارت اما کم دود مناسب است.
☑️دتکتور شعله (Flame Detector)
شعله یکی دیگر از نشانههای حریق است که از آن برای طراحی طیف گسترده از انواع دتکتورهای صنعتی و ساختمانی استفاده میکنند. این نوع دتکتورها با قابلیت تشخیص اشعههای نوری مانند مادون قرمز یا فرابنفش ساطع شده از شعله طراحی شدهاند و به سرعت میتوانند هر نوع حریق حتی در فواصل طولانی را شناسایی کنند.
دتکتورهای شعله در مقایسه با دیگر دتکتورها گرانتر هستند و برای شناسایی حریق به خط دید مستقیم نیاز دارند. با این حال واکنش این سنسورها در تشخیص حریق بسیار سریع است و بدون محدودیت قادر هستند تا شعلههای آتش را از فواصل چند ده متری شناسایی کنند. همچنین حضور دود، باد یا گرد و غبار تاثیر منفی در عملکرد این دتکتورها ندارند.
از دتکتورهای شعله برای شناسایی حریق در پالایشگاهها، جایگاههای سوختگیری، صنایع پتروشیمی، مخازن مواد قابل اشتعال و یا حفاظت از ماشینآلات خاص مانند توربینها و ژنراتورها استفاده میکنند. انواع دتکتور شعله در مدلهای فرابنفش (UV)، مادون قرمز (IR) و یا ترکیبی از این دو (UV/IR) طراحی شده و در بازار موجود است.
☑️بیم دتکتور (Beam Detector)
بیم دتکتور نوع خاصی از دتکتورهای دودی است که به جای حس کردن دود در یک نقطه، از یک پرتو نوری مانند مادون قرمز در یک مسیر مستقیم و بلند برای شناسایی دود و حریق استفاده میکند. این دتکتورها دارای یک فرستنده پرتو نوری و یک گیرنده هستند که در دو طرف فضا نصب میشوند.
در شرایط عادی گیرنده شدت نور دائمی فرستنده را دریافت میکند، اما با ورود دود در محیط این ارتباط مختل شده و حریق شناسایی خواهد شد. بیم دتکتورها برای مکانهای بزرگ با سقف بلند مانند انبارها، سالنهای ورزشی، تالارها، فضاهای کارخانهای و… مناسب هستند. استفاده از بیم دتکتورها باعث کاهش هزینه نصب و تعداد دتکتورها برای طراحی انواع سیستم اعلام حریق در پروژههای بزرگ میشود.
جدول مقایسه انواع دتکتور اعلام حریق
| ویژگی | دودی (Smoke) | حرارتی (Heat) | شعله (Flame) | بیم (Beam) |
| روش تشخیص | ذرات دود در هوا | افزایش دمای محیط | تشعشعات نوری حریق | ذرات دود در مسیرهای طولانی |
| سرعت پاسخ | سریع در حریق دودزا | سریع در فضاهای کوچک | بسیار سریع با دید مستقیم | سریع در فواصل طولانی |
| کاربرد اصلی | فضاهای عمومی و مسکونی | محیطهای آلوده و صنعتی | محیطهای باز صنعتی | فضاهای بسیار وسیع با سقف بلند |
| مزایا | حساسیت بالا به حریق معمولی رایج و ارزان قیمت | مقاوم در برابر هشدار کاذب نگهداری ساده | واکنش فوقالعاده سریعمناسب مکانها با تهویه قویبرد تشخیص طولانی | پوشش سطحی بسیار وسیع قابلیت نصب در ارتفاع بالا |
| معایب | احتمال هشدار کاذب نیاز به سرویس دورهای | تاخیر تشخیص در مکانهای بزرگ عدم تشخیص حریقهای دودزا | قیمت بسیار بالااحتمال هشدار کاذب نیاز به خط دید مستقیم | حساس به لرزشنیاز به خط دید کاملاً بازقیمت بالا |
☑️شستی اعلام حریق
شستی اعلام حریق از تجهیزات ورودی به پانل مرکزی است که به شکل مکانیکی با عملکرد دستی و برای اعلام عمدی و فوری حریق توسط افراد طراحی شده است. این شستی در اعلام سریع و تا قبل از رسیدن دود یا حرارت به دتکتور کارایی دارد و از خسارت بسیار زیاد حریق در ساختمان جلوگیری میکند. شستی اعلام حریق معمولا به رنگ قرمز و دارای پوشش شیشهای یا پلاستیک شکستنی است. با شکستن شیشه و فشردن دکمه داخل آن سیگنال خطر برای پنل مرکزی فرستاده میشود.
☑️تجهیزات هشدار دهنده سیستم اعلام حریق
تجهیزات هشدار دهنده پس از تشخیص حریق و توسط پنل مرکزی سیستم برای آگاهسازی ساکنان و افراد حاضر در ساختمان فعال میشوند. این تجهیزات یا به شکل آگاهسازی صوتی مانند آژیرها و یا آگاهسازی تصویری مانند چراغهای چشمک زن هستند که قرار است تا صدای هشدار بلند و یا پالسهای نورانی واضح را برای تخلیه سریع و ایمن افراد فراهم آورند. این تجهیزات در انواع سیستم اعلام حریق به قرار زیر هستند:
آژیر
آژیر از اصلیترین تجهیزات هشدار دهنده صوتی برای طراحی در انواع سیستم اعلام حریق است که وظیفه آن تولید صدای بلند و متمایز به صورت بوق پیوسته یا پالسدار برای آگاهسازی تمام افراد حاضر در ساختمان است. آژیرها را معمولاً در فضاهایی مانند راهروها، راه پلهها، فضاهای عمومی نصب میکنند و باید به شکلی تنظیم شود که پوشش صدای یکنواختی در کل ساختمان ایجاد کنند. شدت صدای آژیرها مطابق با استانداردها حداقل ۷۵ دسیبل است.
چراغ چشمک زن
چراغ چشمک زن تجهیز هشدار دهنده نوری در سیستم اعلام حریق است که پالسهای نورانی قوی و منظم سفید و قرمز را برای هشدار به افراد در زمان رخداد حریق تولید میکند. کاربرد اصلی این چراغها برای هشدار به افراد کم شنوا و یا هشدار تصویری در محیطهای پر سر و صدا مانند کارخانهها یا سالنهای آمفی تئاتر و… است.
کاربرد انواع سیستم اعلام حریق
سیستمهای اعلام حریق بر اساس نوع طراحی و سطح امکانات به دو دسته اصلی متعارف (معمولی) و آدرسپذیر تقسیم میشوند. انتخاب هر یک از این سیستمها به عواملی مانند ابعاد ساختمان، نوع کاربری، میزان پیچیدگی فضا، سطح ایمنی مورد نیاز و بودجه پروژه بستگی دارد. کاربرد هر یک از این سیستمها به شرح زیر است:
کاربرد سیستم اعلام حریق متعارف (معمولی)
سیستمهای اعلام حریق متعارف معمولاً در پروژههای کوچک و فضاهایی با ساختار ساده مورد استفاده قرار میگیرند. این سیستمها از نظر اقتصادی مقرونبهصرفه بوده و امکان شناسایی حریق را در سطح زون فراهم میکنند. مهمترین موارد کاربرد آنها عبارتاند از:
- ساختمانهای کوچک و کمواحد مانند واحدهای مسکونی، مغازهها، فروشگاهها و رستورانها
- فضاهایی با پلان ساده و زونبندی مشخص، که تفکیک محدوده وقوع حریق کفایت می کند.
- پروژههای کوچک با بودجه محدود و نیازهای ایمنی پایه
کاربرد سیستم اعلام حریق آدرسپذیر
سیستمهای اعلام حریق آدرسپذیر به دلیل دقت بالا در شناسایی محل حریق، قابلیت کنترل و مانیتورینگ پیشرفته و امکان توسعهپذیری، در پروژههای بزرگ و حساس مورد استفاده قرار میگیرند. این سیستمها قابلیت شناسایی دقیق هر تجهیز را داشته و بهراحتی با سایر سیستمهای ایمنی و مدیریتی یکپارچه میشوند. کاربردهای اصلی این سیستمها شامل موارد زیر است:
- ساختمانهای بزرگ و پیچیده مانند مجتمعهای اداری و تجاری، بیمارستانها، هتلها و برجهای مسکونی
- اماکن با سطح ایمنی بالا از قبیل فرودگاهها، مراکز خرید، بانکها، موزهها و مراکز عمومی پرتردد
- مجموعههای صنعتی بزرگ مانند پالایشگاهها، نیروگاهها، کارخانهها و انبارهای وسیع
- مکانهایی که نیاز به یکپارچهسازی سیستم اعلام حریق با سیستم مدیریت هوشمند ساختمان (BMS) دارند.
سخن پایانی: به چه نوع سیستم اعلام حریق نیاز دارید؟
سیستمهای اعلام حریق خط دفاعی اولیه در برابر آتش سوزی هستند که با مجموعهای یکپارچه از تجهیزات برای کشف به موقع حریق و اعلام سریع با تخلیه ایمن کارایی دارند. دتکتورها اعم از حسگرهای دودی، حرارتی یا شعله مهمترین بخش طراحی هر سیستمی است. ولی لازم است تا هر دتکتور را با در نظر گرفتن شرایط پروژه، نوع حریق احتمالی و حساسیت مکان انتخاب کنید.
انتخاب بین دو نوع متعارف یا آدرس پذیر در واقع انتخاب میان سیستمهای مدرن و قدیمی نیست، بلکه انتخابی هوشمندانه با توجه به نوع محیط، پلان و اهداف کاربردی پروژه است. در نهایت انتخاب درست سیستم اعلام حریق و نصب اصولی برای حفظ جان انسانها، محافظت از اموال و تداوم فعالیتهای مکان اهمیت بالایی دارد. این مقاله با هدف ایجاد یک دورنمای جامع اما مختصر برای آشنایی با سیستمهای اعلام حریق تهیه شده است. با این حال جهت مشاوره کامل فنی انتخاب بهترین سیستم برای هر نوع پروژه میتوانید از تیم کارشناسی پیکاتک استفاده کنید.
سوالات متداول
بله، مطابق با مبحث سوم مقررات ملی ساختمان ایران، نصب سیستم اعلام حریق در ساختمانهای مسکونی با توجه به تعداد طبقات، متراژ و نوع کاربری الزامی است و در بسیاری از ساختمانها استفاده از دتکتورهای دودی یا حرارتی به همراه شستی اعلام حریق توصیه یا الزام شده است.
برای جلوگیری از هشدار کاذب، انتخاب نوع مناسب دتکتور بر اساس شرایط محیطی، محل نصب صحیح و استفاده از دتکتورهای ترکیبی دودی–حرارتی یا تنظیم حساسیت دتکتورها توصیه میشود.
دتکتورهای ترکیبی نوع پیشرفتهای از دتکتور است که در طراحی آن از دو یا چند سنسور مختلف در یک محفظه مشترک با قابلیت تحلیل همزمان چندین پارامتر استفاده شده است. این نوع دتکتورها معمولاً از نوع دودی-حرارتی هستند که برای کاهش خطای هشدار کاذب استفاده میشوند.
