اگر شیر اطمینان آبگرمکن رسوب گرفته و قفل کرده باشد، در شرایط بحرانی و با افزایش فشار ممکن است بترکد و مانند یک گلوله وارد سقف شود. اما با تست شیر اطمینان آبگرمکن در مدت زمان کمتر از ۳۰ ثانیه میتوانید به طور کامل از چنین حوادث مرگباری جلوگیری کنید. در تأسیساتی که سختی آب بالاست، استفاده از سختیگیر آب میتواند تشکیل رسوب در مخزن و اتصالات آب گرم را کاهش دهد.
شیر اطمینان آبگرمکن از نوع فنری است که از انفجار مخزن جلوگیری میکند. برای هواگیری ابتدا آبگرمکن را خاموش کنید و یکی از شیرهای آب گرم خانه را باز بگذارید. سپس اهرم تست شیر اطمینان را به مدت ۵ الی ۱۰ ثانیه بلند کنید تا هوا و رسوبات خارج شوند. برای تست عملکرد نیز اهرم آن را بلند کنید تا آب داغ با فشار خارج شود و با رها کردن اهرم باید جریان آن به طور کامل قطع گردد. تست و هواگیری شیر اطمینان آبگرمکن جزئیات فنی بیشتری دارد که در ادامه این مقاله به طور کامل توضیح میدهیم.
ابزارهای مورد نیاز برای هواگیری، تنظیم و تست شیر اطمینان آبگرمکن
برای هواگیری و تست شیر اطمینان آبگرمکن نیازی به تجهیزات خاص یا گرانقیمتی ندارید. با چند وسیله ساده که احتمالاً همگی آنها را همین الان در خانه دارید، میتوانید تمام مراحل فنی از هواگیری تا تست نهایی و حتی تنظیم شیر اطمینان آبگرمکن را انجام دهید. برای آغاز کار به ابزارهای زیر نیاز دارید:
- سطل بزرگ یا ظرف مناسب جمعآوری آب
- انبر قفلی یا آچار فرانسه کوچک
- پیچ گوشتی دو سو
- دستمال خشک و تمیز
- چراغ قوه
- نوار تفلون
شیرهای اطمینان آبگرمکن معمولاً با رزوههای 1/2 یا 3/4 اینچی نصب میشوند. برای همین استفاده از آچار فرانسه کوچک ۸ یا ۱۰ اینچی کافی است. از آچار یا انبر قفلی خیلی بزرگ استفاده نکنید. از طرفی هرگز با پیچ گوشتی به اهرم تست شیر فشار نیاورید، بلکه صرفاً یک ابزار برای کمک به بلند کردن اولیه اهرم است. شیرهای مورد استفاده در آبگرمکن معمولاً در گروه شیر اطمینان دندهای قرار میگیرند و باید سایز رزوه آنها با اتصال آبگرمکن مطابقت داشته باشد.
روش تست شیر اطمینان آبگرمکن
تست شیر اطمینان آبگرمکن یک فرایند کوتاه و نهایتاً ۳۰ ثانیهای است که اگر درست انجام شود از انفجار مخزن جلوگیری میکند. بهترین زمان اجرای تست نیز ابتدای پاییز و یا ابتدای بهار است. در واقع تا قبل از آغاز ماههای پرمصرف تابستانی یا زمستانی این تست را سالی دو بار اجرا کنید. در هر صورت شیری که ماهها باز نشده، احتمالاً در لحظه بحرانی هم باز نمیشود. برای همین انجام این تست نوعی اطمینان از عملکرد ایمنی آبگرمکن در شرایط بحرانی است که با طی شدن مراحل زیر انجام میشود:
1) آمادهسازی آبگرمکن برای تست شیر اطمینان
اگر آبگرمکن برقی است، آن را از برق بکشید و اگر گازی است، شیر گاز ورودی آن را به طور کامل ببندید. این کار مانع از روشن شدن مشعل یا المنت در هنگام مراحل تست شیر اطمینان آبگرمکن میشود.
یک سطل حداقل ۱۰ لیتری زیر لوله تخلیه شیر اطمینان قرار دهید. سپس لوله تخلیه را بررسی کنید تا مسدود، درپوشدار یا گره خورده نباشد. همچنین یک دستمال خشک دم دست بگذارید. شیر ورودی آب سرد به آبگرمکن را باز بگذارید تا فشار داخل مخزن در طول تست حفظ شود. همچنین یکی از شیرهای آب گرم ساختمان را باز نگه دارید.
2) تست فرایند باز شدن شیر اطمینان
یک شیر سالم به محض بالا کشیدن اهرم باید آب گرم مخزن را تخلیه کند. پس در این مرحله با احتیاط کامل اهرم تست شیر اطمینان را به آرامی و تا انتها بلند کنید. باید بلافاصله آب داغ با فشار از لوله شیر تخلیه شود. اما اگر آب خارج نشد یا فقط چند قطره آمد، قطعاً شیر آبگرمکن شما رسوب گرفته و قفل شده است. در این صورت چارهای جز تعویض شیر ندارید.
ولی اگر آب با فشار خیلی کم ولی پیوسته از شیر خارج میشود یا لوله تخلیه مسدود است و یا رسوباتی هرچند جزئی داخل شیر قرار دارد. در این صورت کافی است اهرم تست را به مدت ۵ الی ۱۰ ثانیه نگهدارید تا رسوبات و ذرات معلق داخل شیر با فشار آب داغ شسته شوند.
3) تست بسته شدن شیر اطمینان
حالا وقت آن است که مطمئن شوید شیر اطمینان آبگرمکن پس از تخلیه فشار در هنگام بسته شدن نیز عملکرد صحیحی دارد. کافی است اهرم را به آرامی رها کنید، شیر باید بلافاصله و به طور کامل بسته شود. برای اطمینان از بسته شدن کامل حتماً اطراف شیر و انتهای لوله تخلیه را خشک کنید و چند دقیقهای منتظر بمانید. هیچ قطره نباید در اطراف شیر یا لوله تخلیه ظاهر شود.
اگر آب همچنان چکه میکند یا فنر شیر خراب شده است یا رسوبات بین نشیمنگاه و دیسک شیر گیر کرده است. در این صورت بهتر است اهرم را دو یا سه بار پشت سر هم باز کرده و هر بار ۵ الی ۱۰ ثانیه نگهدارید تا رسوبات به طور کامل شسته شوند. ولی اگر همچنان چکه کردن شیر قطع نمیشود، باید آن را تعویض کنید.
4) بازگرداندن آبگرمکن به حالت عادی
در پایان تست باید آبگرمکن را مجدداً به شرایط عادی برگردانید. شیر آب گرم ساختمان را ببندید و مجدداً آبگرمکن برقی را به برق زده و یا شیر گاز مدلهای گازسوز را باز کنید. آبگرمکن در شرایط عادی به کار خودش ادامه میدهد. اما پس از نیم ساعت مجدداً با دستمال خشک اطراف شیر اطمینان را چک کنید. زیرا گاهی نشتیهای بسیار جزئی بعد از گرم شدن مخزن ظاهر میشوند.
نکتههای ایمنی تست شیر اطمینان آبگرمکن
در هنگام تست شیر اطمینان آبگرمکن، با آب داغ و فشار بالا سر و کار دارید. یک اشتباه کوچک میتواند به سوختگی یا آسیب جدی منجر شود. در یکی از چالشیترین تجربیاتم، هنگام تست شیر اطمینان قبل از تنظیم نهایی به اشتباه فراموش کرده بودم که آبگرمکن را خاموش کنم. اما در هنگام تست ظرف ۳ ثانیه آب خارج شده از شیر اطمینان آنقدر داغ شده بود که نمیتوانستم اهرم را برای مدت کوتاهی نگهدارم و متاسفانه دست من را سوزاند. این تست اگرچه خیلی ساده است، اما رعایت چند نکته ایمنی الزامی است:
| نکته ایمنی | توضیحات |
| حتماً آبگرمکن را خاموش کنید. | – کافی است برق را از پریز کشیده یا شیر گاز ورودی را ببندید.
– آبگرمکن روشن در هنگام تست باعث فوران آب جوش میشود. |
| از دستکش ایمنی استفاده کنید. | – دستکش پلاستیکی آشپزخانه کافی است.
– هرگز با دست خالی لوله تخلیه شیر اطمینان را بازرسی نکنید. |
| مقابل شیر نایستید. | – در تمام مراحل تست، کنار شیر قرار بگیرید نه روبهروی آن
– آب داغ میتواند با فشار از لوله تخلیه پرتاب شود. |
| حتماً لوله تخلیه را بررسی کنید. | – لوله تخلیه نباید مسدود، خمیده یا درپوشدار باشد.
– اگر آب راه خروجی نداشته باشد، از جای دیگری تخلیه میشود. |
| بعد از پایان تست، نشتی را چک کنید | – با دستمال خشک اطراف شیر را پاک کرده و پس از ۵ دقیقه مجدداً چک کنید.
– چکه مداوم به معنای خرابی شیر اطمینان است. |
| تاریخ تست را ثبت کنید. | – تاریخ تست را روی یک برچسب نوشته و به بدنه آبگرمکن بچسبانید.
– تست بعدی ۶ ماه بعد است. |
چه زمانی باید شیر اطمینان آبگرمکن را هواگیری کرد؟
هواگیری شیر اطمینان آبگرمکن را قبل از تست اصلی شیر انجام دهید. زیرا اگر اول هواگیری کنید، رسوبات شل میشوند و در مرحله تست، شیر عملکرد واقعی خودش را نشان میدهد. بنابراین توصیه میکنم که هر ۶ ماه یکبار و قبل از آغاز تست مرحله هواگیری را سپری کنید. اما این هواگیری چگونه است؟
مراحل هواگیری شیر اطمینان آبگرمکن
هواگیری شیر اطمینان یک کار ساده و ۶۰ ثانیهای است که باید قبل از تست اصلی انجام شود. اما خیلیها خصوصاً افراد غیر حرفهای این مرحله را جا میاندازند و مستقیم سراغ تست شیر اطمینان میروند. غافل از اینکه هوای محبوس شده نتیجه تست را به کلی گمراه میکند. برای هواگیری شیر اطمینان آبگرمکن مراحل زیر را سپری کنید:
1) آبگرمکن را خاموش کنید
قبل از آغاز کار آبگرمکن را خاموش کنید. اگر برقی است، حتماً از پریز بکشید تا برد الکتریکی آن بدون برق شود و اگر گازی است، فلکه گاز را ببندید تا مشعل خاموش گردد. اگر آبگرمکن روشن بماند و شیر اطمینان را باز کنید، ترموستات فرمان روشن شدن المنت یا مشعل را میدهد و آب داغ جدیدی تولید میشود.
2) یکی از شیرهای آبگرمکن ساختمان را باز کنید
ترجیحاً نزدیکترین شیر آب گرم به آبگرمکن مانند شیر روشویی، سینک یا دوش حمام را باز کنید. این کار فشار مخزن را متعادل میکند و هوای محبوس شده در لولههای آب گرم را خارج مینماید.
3) اهرم شیر را به آرامی باز کنید
یک سطل حداقل ۱۰ لیتری را زیر لوله تخلیه شیر اطمینان آبگرمکن قرار دهید، سپس اهرم شیر را به آرامی بلند کنید. ابتدا ممکن است فقط هوا با صدای «فش فش» خارج شود و سپس آب جاری گردد. اما برای ۵ الی ۱۰ ثانیه صبر کنید تا آب به شکل یکنواخت جریان پیدا کند. در این مدت، رسوبات و ذرات معلق هم شسته میشوند.
4) اهرم را رها کنید و نشتی را بررسی نمایید
پس از آنکه جریان آب خروجی شیر یکنواخت شد، اهرم را رها کنید. شیر باید بلافاصله بسته شود و جریان آب به طور کامل قطع گردد. با دستمال خشک اطراف شیر و انتهای لوله تخلیه را پاک کنید. سپس حدود یک دقیقه صبر کنید و دوباره اطراف شیر را چک کنید. اگر آب چکه میکند، اهرم را دو یا سه بار دیگر باز و بسته کنید تا رسوبات کامل شسته شوند. اما اگر این چکهها قطع نمیشوند، قاعدتاً شیر اطمینان خراب است و باید آن را تعویض کنید.
اگر اهرم شیر اطمینان آبگرمکن را بلند کردهاید و فقط صدای «فش فش» هوا میآید و خبری از آب نیست، یک لحظه درنگ کنید. سریعاً دست خودتان را روی شیر ورودی آب سرد بگذارید و بررسی کنید که آیا لرزش خفیف جریان آب سرد را حس میکنید؟
اگر شیر آب سرد باز است و لرزش خفیف جریان آب را از داخل آن حس کردید و فقط هوا از شیر اطمینان بیرون میآید، پس رسوب سنگینی در داخل آن قرار دارد. این شیر را باید تعویض کنید.
آموزش تنظیم شیر اطمینان آبگرمکن
شیر اطمینان آبگرمکن خانگی در کارخانه و روی فشار استاندارد ۱۰ بار و ۹۹ درجه سانتیگراد تنظیم شده و پلمپ است. این شیرها قابل تنظیم مجدد توسط کاربر نیستند و در صورت خرابی یا عملکرد در محدوده خارج از تنظیم باید تعویض شوند.
اگر شیر اطمینان آبگرمکن شما بیش از ۵ سال عمر دارد و حتی پلمپ آن سالم و تست را هم پاس میکند، بهتر است به فکر تعویض آن باشید. طبق استاندارد ASME Section IV شیرهای اطمینان آبگرمکنهای خانگی باید حداقل هر ۵ سال یک بار تحت بازرسی و تست دقیق قرار بگیرند. همچنین در صورت وجود هرگونه نشانه خستگی فنر، خوردگی یا رسوب گرفتگی عمیق تعویض شوند. ولی برای تنظیم شیر اطمینان آبگرمکن ذکر چند نکته الزامی است:
هرگز سعی نکنید که شیر اطمینان آبگرمکن را خودتان باز کرده و فنرش را تنظیم کنید. براساس استاندارد ASME Section IV کالیبراسیون شیرهای اطمینان باید روی میز تست مخصوص و با اعمال فشار هیدرولیک یا پنوماتیک انجام شود و پس از تنظیم گواهی پلمپ غیر قابل دستکاری داشته باشد. یادتان باشد که شیر اطمینان آبگرمکن یک قطعه مصرفی است نه تعمیر شدنی و در صورت خرابی باید آن را تعویض کنید.
پلمپ کارخانه را چک کنید
روی بدنه شیرهای اطمینان آبگرمکن یک پلمپ پلاستیکی یا برچسب قرمز رنگ وجود دارد که نشان دهنده تنظیم کارخانهای و کالیبره شدن است. اگر این پلمپ شکسته یا مخدوش شده است، آن شیر دیگر قابل اعتماد نیست.
جدول بررسی و تنظیم شیر اطمینان آبگرمکن
شیرهای اطمینان آبگرمکنهای خانگی در کارخانه تنظیم و پلمپ میشوند و طبق استاندارد ASME Section IV باید در حداکثر فشار ۱۱۰ درصد از فشار طراحی مخزن باز شوند. تنظیم این شیرها توسط کاربر امکانپذیر نیست و در صورت خرابی باید تعویض گردند. جدول زیر چند نکته حیاتی در هنگام نصب و بهرهبرداری برای عملکرد صحیح و تنظیم شیر اطمینان آبگرمکن است:
| مورد بررسی | شرح | اقدام اصلاحی |
| بررسی فشار و دمای حک شده روی بدنه شیر | – حداکثر فشار معمولاً bar ۱۰
– حداکثر دما معمولاً ۹۹ درجه سانتیگراد |
این اعداد را با فشار و دمای طراحی آبگرمکن روی پلاک مخزن مقایسه کنید. |
| بررسی فشار آب ورودی | اگر شیر اطمینان مدام چکه میکند ممکن است فشار ورودی بیش از حد بالا است. | یک شیر فشار شکن قبل از آبگرمکن نصب کنید. |
| ارزیابی فاصله شیر تا مخزن آبگرمکن | شیر باید مستقیم روی بدنه مخزن یا روی یک نیپل کوتاه حداکثر cm ۱۰ نصب شود. | – نصب لوله طولانی، زانویی یا شیر قطع کن بین مخزن و شیر اطمینان غیر اصولی است.
– شیر را مستقیم روی مخزن نصب کنید. |
| ارزیابی لوله تخلیه شیر | لوله تخلیه باید به یک مسیر امن هدایت شده و انتهای آن باز باشد. | – لولههای مسدود شده، درپوش دار یا باریک را اصلاح کنید.
– لوله باریک مانع اصلی تخلیه به موقع شیر اطمینان است. |
راهنمای نصب شیر اطمینان آبگرمکن
نصب شیر اطمینان آبگرمکن یک کار ساده اما حیاتی است که باید طبق الزامات استاندارد ASME Section IV انجام شود. طبق این استاندارد، شیر اطمینان باید مستقیم روی بدنه و مخزن نصب شده و هیچ شیر قطع کن یا مانعی در مسیر نداشته باشد. همچنین لوله تخلیه آن باید با قطر کامل و شیب مناسب به یک مسیر امن هدایت شود. البته انتظار نداریم که تمام جزئیات استاندارد را بدانید، ولی برای نصب اصولی مراحل زیر را سپری کنید:
- آبگرمکن را از برق کشیده یا شیر گاز آن را ببندید.
- شیر ورودی آب سرد را بسته و یکی از شیرهای آب گرم ساختمان را باز کنید تا فشار مخزن تخلیه شود.
- شیر قدیمی را با آچار مناسب و در خلاف جهت عقربههای ساعت باز کنید.
- رزوههای محل نصب روی مخزن را بررسی کنید.
- دور رزوه شیر جدید دو یا سه دور نوار تفلون در جهت عقربههای ساعت بپیچید.
- شیر جدید را با دست در جای خود قرار داده و سپس با آچار فرانسه محکم کنید، اما زیاد سفت نکنید.
- لوله تخلیه را به خروجی شیر وصل کنید. بهتر است از لوله پی وی سی ، لوله PEX یا مسی با قطر حداقل برابر با خروجی شیر اطمینان استفاده کنید.
- لوله تخلیه را به سمت پایین و به یک مسیر امن (کفشوی، فضای باز یا خارج از ساختمان) هدایت کنید.
نکات مهم برای نصب شیر اطمینان
نکتههای ایمنی نصب را نباید مثل یک چک لیست ساده رد کنید. هر کدام از این نکات یک الزام ایمنی هستند که پشت آنها یک حادثه واقعی یا یک استاندارد مهندسی قرار دارد. طبق استاندارد ASME Section IV باید شیر اطمینان را مستقیم و بدون هیچ مانعی به مخزن متصل کنید. یکی از همکاران میگفت که برای بررسی آبگرمکن در یک واحد آپارتمانی اعزام شده بود. در آنجا از شیر قطع کن بین شیر اطمینان و مخزن استفاده کرده بودند. ظاهراً نصاب قبلی این شیر را برای حل مشکل نشتی نصب کرده بود. اما زمانیکه فشار مخزن از ۱۰ بار تجاوز کرد، شیر اطمینان عمل کرده بود، ولی آب قادر به تخلیه از طریق شیر قطع کن نبود و عملاً آبگرمکن در مرز انفجار قرار داشت. به هر حال این چند نکته را حتماً رعایت کنید:
- هرگز بین شیر اطمینان و مخزن هیچ شیر قطع کنی نصب نکنید.
- هنگام نصب به پیکان روی بدنه شیر اطمینان توجه کنید. جهت جریان شیر باید از مخزن به سمت لوله باشد.
- لوله تخلیه را به سمت پایین و شیبدار نصب کنید.
نکته مهم: لوله تخلیه شیر اطمینان آبگرمکن را هرگز عایق نکنید
عایق کاری لوله تخلیه شیر اطمینان آبگرمکن یک اشتباه رایج و البته خطرناک در مناطق سردسیر و کوهستانی است. افراد فکر میکنند که عایق کاری از یخ زدگی جلوگیری میکند، اما در واقع نتیجه عکس میگیرند. اگر لوله تخلیه شیر اطمینان آبگرمکن عایق کاری شده باشد و مقدار کمی آب داغ تخلیه شود، این آب در لوله میماند و به دلیل عایق بودن گرمای خود را حفظ میکند. اما وقتی شیر بسته میشود و جریان قطع میگردد، همان آب راکد در تماس با هوای سرد در انتهای لوله به تدریج یخ میزند و به مانند یک پلاگ یخی تشکیل میشود. این پلاگ یخی مسیر خروجی شیر اطمینان را مسدود میکند. در هنگام نصب شیر اطمینان یادتان باشد که لوله تخلیه باید کاملاً سخت و بدون عایق باشد.
شیر اطمینان آبگرمکن یک قطعه کوچک اما حیاتی است که اگر درست کار نکند، میتواند مخزن آبگرمکن خانه را به یک بمب تبدیل کند. هواگیری، بازرسی منظم و نهایتاً تست شیر اطمینان آبگرمکن فقط چند دقیقه زمان میبرد. اما همین چند دقیقه کافی است تا از یک فاجعه تمام عیار جلوگیری شود. حالا که این مقاله را خواندهاید تا قبل از خرید شیر اطمینان پاسخ چند سوال را جستجو کنید:
- اهرم تست شیر اطمینان آخرین بار کی باز شده است؟
- آیا پلمپ شیر سالم یا شکسته است؟
- آیا لوله تخلیه آزاد یا مسدود است؟
اگر در پاسخ به سوال اول چیزی را به یاد نمیآورید، بهتر است همین امروز شیر اطمینان را تست کنید. اما اگر پلمپ شیر شکسته یا مخدوش است، توصیه میکنم که حتماً آن را تعویض کنید. از طرفی تنظیم شیر اطمینان آبگرمکن در خانه غیر ممکن و کاملاً غیراصولی است. ولی میتوانید برخی ملاحظات ایمنی مثلاً بررسی مسیر لوله تخلیه را انجام دهید. هرگز هواگیری شیر اطمینان آبگرمکن را به تعویق نیاندازید. اگر تجربهای از تست یا هواگیری شیر اطمینان دارید، آن را در این صفحه به اشتراک بگذارید. شاید روایت شما دارای نکتهای باشد که برای یک خانه دیگر نجات بخش است.
سوالات متداول
وقتی اهرم شیر را بلند میکنم و صدای «فش فش» میآید، از کجا بفهمم که این صدا طبیعی است یا شیر رسوب گرفته است؟
اگر صدای «فش فش» آرام میشنوید و بعد از چند ثانیه آب با فشار بیرون آمد، طبیعی است. اما اگر فقط هوا خارج میشود و آبی نمیآید، شیر رسوب گرفته و باید فوراً تعویض شود.
وقتی پیچ شیر اطمینان جدید را با آچار سفت میکنیم، چطور بفهمیم که شیر را زیاد از حد سفت نکردهایم و رزوه مخزن در آستانه ترک خوردن نیست؟
شیر اطمینان را فقط 1 تا 1.5 دور بعد از تماس نشیمنگاه با بدنه سفت کنید. اگر آچار به سختی میچرخد و صدای خراش میدهد، یعنی در حال له کردن رزوه است. همین مقدار سفت شدن کافی است.
اگر آب داخل لوله تخلیه در اثر سرما یخ بزند، آیا شیر هنوز کار میکند؟ یا باید فوراً همان روز تعویض شود؟
اگر لوله تخلیه یخ زده و مسدود است، شیر اطمینان آبگرمکن عملاً از کار افتاده است حتی اگر خود شیر سالم باشد. شما باید سریعاً با آب گرم (نه جوش) این یخ زدگی لوله تخلیه را باز کنید. همچنین اگر لوله عایق کاری است، این لایه عایق را بردارید.
وقتی دستم را روی بدنه آبگرمکن میگذارم و حس میکنم خیلی داغتر از شرایط عادی است، اما شیر اطمینان هنوز عمل نکرده است. آیا این شرایط طبیعی است؟
اگر بدنه آبگرمکن آنقدر داغ است که نمیتوانید دست خود را برای بیش از ۳ ثانیه روی آن نگه دارید، یعنی دمای بدنه فراتر از ۸۰ درجه سانتیگراد شده است. در این صورت قطعاً دمای آب در مرز جوشیدن است. پس یا شیر اطمینان یا ترموستات خراب است و باید سریعاً آبگرمکن را خاموش کنید و برای تعمیرات با افراد خبره تماس بگیرید.
از کجا بفهمم که فشار آب ورودی خانه آنقدر بالا است که میتواند به شیر اطمینان آسیب بزند؟
اگر شیر اطمینان مدام چکه میکند یا خود به خود باز میشود، ممکن است فشار آب ساختمان بالای ۱۰ بار است و باید شیر فشار شکن نصب کنید.
